Tragedie van de ouderdom

dinsdag 1 mei 2012

'Wat is het fascinerende van het toneel? Het is een andere wereld die op de onze lijkt, maar verschoven, betoverd, gemaskerd', aldus Gomperts in zijn inleiding op de bundeling van zijn verzamelde toneelkritieken. Deze kritieken dateren uit de jaren '50 en '60 van de vorige eeuw. Je zou kunnen zeggen dat het verhalen uit de oude doos zijn. Maar dat is te gemakkelijk. Lees hem maar over King Lear:

'King Lear is de tragedie van de ouderdom, waarin een door een lang bestaan van gezag vervalste kijk op mensen en dingen
niet houdbaar blijkt tegenover de werkelijkheid van de natuur. Als de oude koning zijn macht verdeeld heeft onder zijn dochters,
vallen hem de schellen van de ogen. De twee die hem om het fraaist van haar liefde hebben gesproken blijken hem te haten
en de jongste dochter die geen woord kon uitbrengen en hij onterfde was juist degeen die werkelijk van hem hield. «Natuur» en «ogen» behoren dan ook tot de sleutelwoorden van het stuk. De koning die zich van zijn officieel gezag heeft ontdaan wordt beroofd van zijn gevolg, van al de praal en waardigheid van zijn staat. Hij vindt zichzelf terug naakt in de storm, een onbeschermd mens in de natuur en dan pas heeft hij de ogen om de wereld te zien zoals zij is. Zijn lot projecteert zich in dat van de graaf van Gloucester die als gevolg van een jeugdzonde een «natuurlijke» zoon heeft, die uit afgunst jegens zijn wettige broer op zijn beurt aan zijn vader het gericht der natuur voltrekt. Gloucester verstoot zijn zoon Edgar, zoals Lear zijn dochter Cordelia verstoot. En hij wordt letterlijk van zijn ogen beroofd vóórdat hij leert zien'. Er is weinig in de hele toneelliteratuur dat zo pathetisch is als de gesprekken van de ontluisterde oude Lear met zijn nar en de waanzin stimulerende Edgar op de heide en van de tot werkelijke waanzin vervallen koning met de blinde Gloucester.

Er is weinig dat zo aangrijpend is als het ontwaken van Lear uit zijn verstandsverbijstering door de genezende nabijheid van Cordelia, de gelukzalige stemming waarin hij met haar naar de gevangenis gaat en de rampzaligheid waarin hij ten slotte opkomt met haar lijk.Men kan in King Lear een draak zien, vol wreedheid, bloed en tranen, waarbij het doek valt over een toneel, beladen met lijken. In een ander aspect is het drama een gelijkenis van het menselijk leven waarin de protagonist, « more sinned against that sinning », aan het eind van zijn dagen ontdekt wat hij werkelijk is : niets. Ook dat is een sleutelwoord van Lear dat als een echo door de tekst klinkt. Niets, omdat hij de werkelijke liefde van Cordelia heeft miskend, omdat die werkelijkheid zich niet in woorden aan hem heeft voorgedaan. En het antwoord op dit «niets » wordt terloops door Edgar gegeven: «ripeness is all », een zichtbare wet van de natuur.'

H.A.Gomperts over een voorstelling die The Shakespeare Memorial Theatre Company in 1955 heeft gegeven met Sir John Gielgud in de titelrol. Afkomstig uit zijn toneelkritieken uit de jaren 1952-1965, verzameld onder de titel De eend op zolder, uitgegeven door Van Oorschot, 1970.

Nieuwsbrief

Meld je nu aan voor de nieuwsbrief en blijf op de hoogte.

aanmelden


Het Toneel Speelt

Social media
adres

Telefoon: 020 620 8804
Meer contactgegevens
Voorstellingen
Pers
Colofon
© 2010 Het Toneel Speelt

Ontwerp en realisatie
Stijlbende & Peppered