Gijsbrecht is van iedereen

Gijsbrecht was een populaire held van alle Amsterdammers.

Bij een van de figuren van de Nachtwacht, op zijn kraag, heeft Rembrandt zelfs de inscriptie ‘Gijsb.’ aangebracht. Iedere generatie ziet de Gijsbrecht met andere ogen. De 17-de eeuwers speelden het stuk van Vondel ruw en levendig, de 18-de eeuwers statig en rethorisch en die van de 19-de eeuw  romantisch en kleurrijk.  De Gijsbrecht-traditie verbindt onze tijd en de Gouden Eeuw, toen onze nationale onafhankelijkheid gestalte kreeg en de kunsten een bloeitijd doormaakten.

De geschiedenis van de Gijsbrecht

De geschiedenis van de Gijsbrecht is ook en vooral de geschiedenis van het Nederlandse toneel. En die is groots en meeslepend. Napoleon noemde Johanna Wattier-Ziesenis (1762-1827) de grootste actrice van Europa. Als Wattier speelde, was het op alle rangen doodstil in de zaal. Dat is bijzonder als je weet dat bijvoorbeeld op Nieuwjaarsdag van het jaar 1826, volgens een tijdgenoot, door de grote herrie de eerste bedrijven van de ‘Gijsbreght van Aemstel’  geheel verloren gingen! En waardoor werd zij zo beroemd? Door haar onvergetelijke, vorstelijke Badeloch. Met name werd zij geprezen als zij samen met een andere geweldenaar, Andries Snoek, speelde en hij de Bode was. Badeloch heeft dan bijna geen tekst en moet het van stil spel hebben. En dat kon de goddelijke Wattier. Geen Nederlandse actrice werd zo aanbeden als zij.

Beroemde namen hebben Gijsbrecht  en Badeloch. gespeeld en ze zeggen ons helemaal niets meer.

Ooit gehoord van Jan Punt, Andries Roos, Ward Bingley of Maarten Westerman? Namen die wij hooguit kennen omdat een straat of een kade in Amsterdam naar ze is vernoemd of dat ze vereeuwigd zijn middels een bordje op een van de balcons van de Amsterdamse Stadsschouwburg. Of omdat hun naam staat vermeld onder een schilderij dat ergens in een van de publieksruimtes hangt. Het zijn de stille getuigen van een triomtocht van een toneelstuk dat abrupt tot stilstand werd gebracht. Drie eeuwen traditie en vernieuwing werd toen met een nonchalant gebaar van tafel geveegd. Eind jaren zestig van de vorige eeuw gebeurde dat. Waarom? Omdat er iets stuk moest. En pas decennia later begint het besef door te dringen dat wat ooit is stukgemaakt, dat je dat niet zomaar terugkrijgt.  Daarom is de Gijsbrecht van Amstel spelen ook een daad tegen onverschilligheid. De vraag 'waar komen wij vandaan' is misschien toch een betere vraag dan de veelgestelde  'waar gaan we naar toe'.   

Ronald Klamer

Alles over de Gijsbrecht-traditie kunt u nalezen in Ben Albach, Drie eeuwen “Gijsbrecht van Aemstel’.