Gijsbrecht idealist of borderline

Aeneas

Alsof Expats alweer mijlenver achter ons ligt. Mijn hoofd gonst nu van de alexandrijnen en ik lees een proefschrift over Vondels Gijsbrecht van Amstel. Geschreven door Marco Prandoni, afgestudeerd in Padua en gepromoveerd aan de Universiteit van Utrecht. Niet verwonderlijk dat een Italiaan vooral gespitst is op de overeenkomsten met Vergilius. Amsterdam is Troje en het schip met de vijandelijke troepen dat de stad wordt binnengesmokkeld heet bij Vondel heel toepasselijk 't Zeepaerd. De scène tussen Vosmeer en Gijsbrecht lijkt als twee druppels water op die tussen Sinon en Priamus. Het is fascinerend om te lezen hoe dicht Vondel soms bij de Aeneis blijft. Wij moderne mensen zouden het vinden rieken naar plagiaat maar toen gold het als het summum van kundigheid en Vondel imiteert nooit zonder er iets uitzonderlijks mee te doen. Mijn bewondering voor Vondel wordt er alleen maar groter door.

Overmoed

Laatst sprak ik met René van Stipriaan over de Gijsbrecht, hij is een deskundige op het gebied van de 17-de eeuwse Nederlandse literatuur, en al gauw ging het over het personage Gijsbrecht. Ik wierp op dat ik hem vooral een idealist vind die zich tot het uiterste verzet tegen de barbaren die niets anders kunnen dan verkrachten en moorden en alles wat heilig is vernielen. Gijsbrecht is voor mij het toonbeeld van beschaving. Dat zie ik dus verkeerd, want Gijsbrecht is een veldheer die lijdt aan overmoed en gebrek aan realiteitszin. Eerder borderline zelfs. De Amsterdammers die naar de Gijsbrecht kwamen prezen zich gelukkig dat ze niet meer in handen waren van Gijsbrecht en zijn kornuiten maar geregeerd werden door weldenkende burgers. Het effect dat De Gijsbrecht bij toeschouwers had is volgens van Stipriaan vooral opluchting:  de uitwassen van die feodale, achterlijke tijd zijn godzijdank uitgebannen. Misschien heeft hij gelijk als het om het publiek in Vondels tijd gaat. Maar of wij nu nog zo kijken?

Verkrachting

De Gijsbrecht is een tragedie waarin het thema verkrachting centraal staat, zo lees ik bij Prandoni die op zijn beurt weer verwijst naar Korsten. Gijsbrecht vertelt zelf in het begin van het stuk dat alle ellende is begonnen met de verkrachting van zijn nicht Machtelt. Ons wordt in hartstochtelijk verscheurende verzen verteld dat de cyclus van wraak eindigt met de verkrachting van Machtelt's dochter Klaeris door de zoon van de verkrachter van Machtelt. De wraak is compleet omdat een familie (het huis van Velzen) is uitgemoord. Eerwraak is daarom zo vernietigend omdat het alleen maar stopt als er niets meer te wreken valt. De Gijsbrecht heeft aldus de allure en de thematiek van een Griekse tragedie.

Ronald Klamer

* Een mozaïek van stemmen, Verbeeldend lezen in Vondels Gijsbrecht van Aemstel, door Marco Prandoni (www.verloren.nl)