Wraak

BLOEDWRAAK VERSUS RECHTVAARDIGHEID

In de Gijsbreght van Aemstel wordt heel veel bloed verspild. Vooral het bloed van de Aemstels zelf vloeit rijkelijk. De voorheen zo grote en machtige familie wordt op Gijsbreghts gezin na volledig uitgemoord. En dat allemaal als vergelding voor de moord op Floris V. Wat leert het stuk ons over de bloedwraak die zo centraal staat?

In de openingsmonoloog van het stuk beklaagt Gijsbreght zich erover dat de motieven van zijn vijanden niet zo principieel zijn als ze zelf willen doen geloven. Hij beschuldigt onder andere de stad Haarlem:

Doch Haarlem draagt met recht de grootste schuld van allen,
Dat om zijn voordeel wrokt [uit eigenbelang wrok koestert], en wenst mijn sterke wallen
Te slechten tot den grond, in schijn van 's graven zaak,
En weet zijn baatzucht loos te dekken [bedrieglijk te verhullen] met de wraak,
Misbruikt hier toe den Zeeuw, de Hollanders en Vriezen,
Om door mijn grootheid niet aan eere te verliezen

(vs. 137-142)

Haarlem, ook in de tijd van Vondel nog een grote rivaal van Amsterdam, werkte volgens Gijsbreght vooral mee aan het beleg omdat ze hierdoor de kans kregen om af te rekenen met hun grootste concurrent. In de rest van de monoloog legt Gijsbreght omstandig uit hoe het beleg tot stand is gekomen: samen met Gerard van Velzen en Herman van Woerden probeerde hij de tirannieke graaf Floris een halt toe te roepen door te helpen hem gevangen te nemen. Wanneer de graaf echter wordt vermoord door Van Woerden en Van Velzen, komen de volgelingen van de graaf zich (naar Gijsbrechts mening onterecht) op hem wreken. Het onrecht wordt nog eens versterkt doordat velen zich (zoals o.a. Haarlem) bij het beleg aansluiten uit puur materieel eigenbelang. Het is opvallend dat Gijsbreght zich niet over het principe van de wraak beklaagt, maar uitsluitend over de onterechte toepassing ervan. Er heerst in het stuk een spanning tussen wraak en rechtvaardigheid, die in de openingsmonoloog meteen het volle pond krijgt.

Middeleeuwen 

Het verhaal van Gijsbreght van Aemstel speelt zich af in de middeleeuwen, een tijdperk waarin er nog geen centraal rechtssysteem bestond. Het principe van de bloedwraak werd in die tijd gezien als een middel om de sociale orde te handhaven. Wanneer iemand werd vermoord – of op andere wijze ernstig gekwetst - diende de erfgenaam van het slachtoffer deze schending te vergelden om de eer van de familie te behouden. Op die manier bleef de machtsverhouding tussen de verschillende adellijke families in evenwicht. Het plegen van bloedwraak was niet alleen een sociale, maar ook een religieuze plicht. Men geloofde namelijk dat een ongewroken slachtoffer van een moord geen rust in het hiernamaals kon vinden. Voor het plegen van bloedwraak diende men zich echter wel aan bepaalde regels houden om te voorkomen dat de zaak uit de hand zou lopen en een kettingreactie van moorden zou volgen. Er mocht bijvoorbeeld geen wraak worden genomen op onschuldige familieleden. Dat laatste is precies waar Gijsbreght zich in de openingsmonoloog over beklaagt: hij vind het onrechtvaardig dat men de dood van Floris wil vergelden door hem (en zijn hele familie!) te achtervolgen. Over het bestaan van bloedwraak zelf klaagt hij niet, omdat dit voor hem in principe iets goeds en eervols is. Bloedwraak staat voor hem gelijk aan wat voor ons de wet betekent.

Rechtsorde

In de tijd van Vondel keek men anders tegen bloedwraak aan dan in de late middeleeuwen. In de zeventiende eeuw had je een sterker centraal gezag dat rechtsprak bij conflicten en dus was het niet langer toegestaan dat mensen door bloedwraak voor eigen rechter gingen spelen. Dat zou een ondermijning zijn van het rechtssysteem. Op het toneel in Vondels tijd werd wraak daarom veroordeeld als iets slechts. Ook de Gijsbreght  toont de vreselijke gevolgen die wraakzucht kan hebben: een volledige familie wordt uitgemoord en een stad wordt verwoest door een uit de hand gelopen vete tussen twee adellijke clans. Misschien heeft Vondel de Gijsbreght ook wel geschreven als een ode aan de jonge, burgerlijke rechtsorde van de zeventiende eeuw.

Meer lezen?

- Over de voorgeschiedenis van de Gijsbreght. Het complot van Van Velzen tegen graaf Floris V

- Over bloedwraak in de late middeleeuwen
 

 

Nieuwsbrief

Meld je nu aan voor de nieuwsbrief en blijf op de hoogte.

aanmelden


Het Toneel Speelt

Social media
adres

Telefoon: 020 620 8804
Meer contactgegevens
Voorstellingen
Pers
Colofon
© 2010 Het Toneel Speelt

Ontwerp en realisatie
Stijlbende & Peppered