De voorgeschiedenis en de motieven van Gijsbrecht

Gijsbreght van Aemstel is een historische figuur die leefde in de dertiende eeuw.

Floris V is op dat moment de machtsgeile graaf van Holland. Dat is tenminste hoe het stuk Floris presenteert. Hij treedt de rechten van zijn vazallen met voeten en verkracht de nicht van Gijsbreght: Machtelt, vrouw van Geeraerdt van Velzen - één van Floris' voornaamste edelen. Geeraerdt besluit dan om in opstand te komen, samen met Machtelts vader, Herman van Woerden, en met Gijsbreght. Men is het er over eens Floris gevangen te nemen. Over wat er daarna moet gebeuren twist men nog. Geeraerdt en Herman willen hem uitleveren aan de Engelse koning, die dan maar moet zien wat hij met Floris doet. Gijsbreght vindt dat de graaf berecht moet worden door de vertegenwoordigers van adel en steden. Ofschoon de discussie tussen de opstandige edellieden nog niet is beslist, nemen ze Floris toch al gevangen. Ongelukkig genoeg wordt dat opgemerkt door een stel landlieden, die meteen oprukken tegen het drietal met hun gevangene en ze insluiten. Omsingeld besluit Geeraerdt de graaf ter plekke om te brengen.Deze hele geschiedenis en thematiek is onderwerp in P.C. Hoofts Geeraerdt van Velsen uit 1613.

Wraak en straf

In Gysbreght van Aemstel gaat het om de gevolgen van de moord: een geschiedenis van wraak of van terechte straf. Adel en steden verenigen zich tegen de samenzweerders - wat uiteindelijk onder andere leidt tot de belegering van Amsterdam, Gijsbreghts stad. De aanval op Amsterdam is niet puur een aanval door laaghartige concurrenten. De aanvallers zijn om op zijn minst begrijpelijke redenen gemotiveerd tot hun aanval vanwege de moord op Floris V. Het is dan ook niet vreemd dat de gehele openingsmonoloog van Gijsbreght gaat over de voorgeschiedenis, zijn motieven en rechtmatige handelwijze daarin.

Verkrachting als daad van macht 

Wanneer Floris Machtelt verkracht, is dat de daad van iemand die zich soeverein waant op alle terreinen van het leven. Hij heeft niet niet zomaar een willekeurige vrouw verkracht, maar in een en dezelfde persoon achtereenvolgens een gehuwde vrouw, een adellijke dame, de dochter van een vriend en de echtgenote van een vertrouweling. Machtelt is respectievelijk de dochter, de echtgenoot en de nicht van Floris' voornaamste edellieden. Verkrachting was voor een zeventiende-eeuwer niet zomaar een vergrijp, maar een misdaad tegen de vrijheid en daarom de hoogste smaad die men iemand kon aandoen. De verkrachting verschaft de onderdanen van Floris de legitieme motivatie om in opstand te komen tegen hun soeverein. Zij zien de verkrachting als verwerpelijk, niet alleen omdat Machtelt daarmee is verminkt, maar omdat hun rechtmatig bezit daarmee is aangetast. Hooft beschrijft in zijn toneelstuk hoe het leven van Machtelt is verwoest:  zij voelt zich  besmeurd, is allergisch geworden voor licht en zon en prefereert de duisternis. Zij heeft sterke doodsverlangens en wordt beheerst door angst voor mensen. 

uit : Frans Willem Korsten, Vondel belicht

Henk Duits over de melancholie van Machtelt in Geerardt van Velsen. Lees meer

 

 

 

Nieuwsbrief

Meld je nu aan voor de nieuwsbrief en blijf op de hoogte.

aanmelden


Het Toneel Speelt

Social media
adres

Telefoon: 020 620 8804
Meer contactgegevens
Voorstellingen
Pers
Colofon
© 2010 Het Toneel Speelt

Ontwerp en realisatie
Stijlbende & Peppered