De verkrachting van de stedenmaagd

Seksueel misbruik als thema in de Gijsbreght van Aemstel

De Gijsbreght van Aemstel staat bol van gebeurtenissen die het daglicht niet kunnen verdragen. List, bedrog en moord spelen een belangrijke rol in het stuk. Van alle zaken die niet door de beugel kunnen, is verkrachting de meest opvallende. Verkrachting en maagdenschending zijn dan ook de thema's waar het om draait in de Gijsbreght.

Zonder de verkrachting van Machelt door Floris V, was er helemaal geen oorlog ontstaan tussen Amsterdam en de Kennemers en Waterlanders. Als vergelding voor die laffe daad werd graaf Floris vermoord. Gijsbreght heeft dat niet kunnen tegenhouden en daarmee is hij medeplichtig aan de moord van een soevereine vorst. De moord is de directe aanleiding voor het beleg van Amsterdam. En dan zijn we waar de Gijsbreght begint 

Martelaar

Een keten van seksueel geweld loopt door het toneelstuk heen. Machtelts verkrachting is de oorzaak van de oorlog geweest. Maar daar houdt de rol van seksueel misbruik niet op. Ook de abdis (hoofd van een nonnenklooster) Klaeris van Velzen wordt verkracht in de Gijsbreght. Zij weigert Gozewijn van Aemstel, de voormalige bisschop van Utrecht, te verlaten als ze worden aangevallen door Diedrick van Haerlem. Beiden lijken ervoor te kiezen als martelaar te sterven. Gozewijn wordt op beestachtige wijze afgeslacht. Klaeris wordt daarna verkracht door Diedrick, die zijn 'godvergeten lust' op haar lichaam botviert. Gruwelijk detail: de verkrachting vindt plaats bovenop het dode lichaam van Gozewijn. Nadat ze seksueel misbruikt is, wordt ook Klaeris gedood.

Moreel

De stad zelf wordt tenslotte metaforisch verkracht door de vijand. Dat betekent dat de stedenmaagd van Amsterdam verkracht wordt. Want het lichaam van de stedenmaagd verbeeldde in de zeventiende eeuw de organische en volmaakte eenheid van de stad. Haar geestelijk welzijn stond symbool voor het morele gehalte van Amsterdam, en dat morele gehalte werd gezien als een directe afspiegeling van het algehele welzijn van de stad.

Beelden

Amsterdam vereert de stedenmaagd ook nu nog op verschillende plekken in de stad met een beeld. Bijvoorbeeld bij de ingang van het Vondelpark, waar ze trots vanaf een troon neerkijkt. Dat doet ook de stedenmaagd die op het fronton/timpaan boven de ingang van het Paleis op de Dam afgebeeld is. Zelfs op de plek waar het voormalige Clarissenklooster aan de Heiligeweg gestaan heeft, dat in de Gijsbreght zo geschonden wordt, is de stedenmaagd nog aanwezig.  

God kijkt toe

De metaforische verkrachting van de stedenmaagd door losbandige schavuiten komt terug in de eerste rei, waarin een groep maagden dat noodlottige voorval bezingt. Tijdens de verkrachting kijkt God toe:

[…] hoe begerig
het Spaarne stak naar Amstels kroon:
hoe wraak met zwaarden en met speren
de torenkroon [kroon van torens] van 't hooft wou scheren
der schone en wijdvermaarde stad,
en rukken door geweld van benden [troepen]
der vesten gordel [de gordel van stadswallen] van haar lenden,
en plund’ren haar kleinood en schat [haar maagdelijkheid];
en schenden d'edele en getrouwe [=de stad Amsterdam]
zoals de schender Velzens vrouwe […]
(vs. 419 – 428)

Hoe de stad wordt verkracht

De metaforen waarmee de vrouw wordt beschreven, typeren de stad: ze draagt een 'torenkroon' op haar hoofd (de torens van de stad), wordt geprezen als schoon en vermaard, heeft een beschermingsgordel (de stadswallen) om die met grof geweld van haar 'lenden' (heupen) wordt gerukt, zodat de weg vrij is voor penetratie. Althans, daar lijkt het 'plundren' van 'haár kleinood' en 'schat' toch op te wijzen.De stad wordt in deze klaagzang verbeeld als een verkrachte vrouw. Vondel vergelijkt de aanval op de stad dan ook expliciet met de verkrachting van Machtelt door Floris V ('De schender van Velzens vrouwe'). Dat was een gruwelijke daad, die grote nadelige gevolgen heeft gehad voor haar psychische gesteldheid. Badeloch beschrijft dit in het vierde bedrijf. In haar leven na de verkrachting zwemt Machtelt in haar tranen, trekt ze haren uit haar hoofd, krabt ze haar borst, scheurt ze kleden doormidden en verfoeit ze luid tierend en met veel misbaar graaf Floris.
Als de verkrachting van een getrouwde vrouw als Machtelt al zo erg is, kun je nagaan hoe allesvernietigend een verkrachting van een maagd moet zijn! Daarom is de verwoesting van de Amsterdamse stedenmaagd ook zo gruwelijk in de Gijsbreght. Het begint met het binnendringen van de stad door het Zeepaard. Zoals de Grieken met een groot houten paard in het geniep Troje binnendrongen, zo 'penetreren' de Kennemers en Waterlanders de stad Amsterdam. De stedenmaagd is weerloos en dat maakt de verkrachting alleen maar wreder en barbaarser.

En herrijst

Na de penetratie heeft Amsterdam haar maagdelijkheid verloren. Gijsbreght staat dan eigenlijk machteloos. Want wat kan hij doen? Het verlies van maagdelijkheid is onherroepelijk, kan niet worden teruggedraaid. Het leven van Machtelt is door Floris veranderd in een hel, een eeuwigdurende klaagzang. Ook Amsterdam lijkt voor eeuwig verloren, maar ontpopt zich uiteindelijk als een Phoenix. Uit de rokende puinhopen van de oude stad wordt een nieuwe moderne stad geboren die machtiger, rijker en welvarender is dan Gijsbreght had durven dromen. Vondel heeft Amsterdam met zijn stuk een magisch verleden gegeven en daarmee een gouden toekomst. En het publiek dat naar de Gijsbreght kwam kijken, wist dat zij de inwoners waren van die stad en zwollen van trots.

 

 
 

 

Nieuwsbrief

Meld je nu aan voor de nieuwsbrief en blijf op de hoogte.

aanmelden


Het Toneel Speelt

Social media
adres

Telefoon: 020 620 8804
Meer contactgegevens
Voorstellingen
Pers
Colofon
© 2010 Het Toneel Speelt

Ontwerp en realisatie
Stijlbende & Peppered