Onruststoker

Vondel is berucht om zijn vlijmscherpe pen. In zijn poëzie kan hij meedogenloos uithalen naar falende politici en starre dominees. Hij neemt geen blad voor de mond en hij kan soms behoorlijk schelden. Hij is een van de belangrijkste opiniemakers én onruststokers van zijn tijd.

Tot zijn achtendertigste hield Vondel zich voor zijn doen aardig gedeisd. Maar met het schrijven van het treurspel Palamedes was het hek van de dam. Het toneelstuk verscheen in 1625 en bleek al snel een literaire hit. Hij moest ervoor boeten en heeft zelfs een tijdje ondergedoken gezeten. Palamedes is een parafrase op een oud Grieks verhaal. Palamedes wordt ten onrechte door Agamemnon ter dood veroordeeld. Hij zou verraad gepleegd hebben. Veel lezers herkenden in Palamedes de landsadvocaat Van Oldenbarnevelt, die in 1619 wegens landverraad onthoofd werd op de beschuldiging van Prins Maurits. Vondel schrijft een felle aanval op de stadhouder Maurits en provoceert de tegenstanders van zijn held Van Oldenbarnevelt: de contraremonstranten die op dat moment de macht in handen hebben.

Het komt hem duur te staan. Vondel moet zijn stad tijdelijk ontvluchten. Hij moet voor de rechter verschijnen en deze legt hem een boete van driehonderd gulden op. Een fiks bedrag in die tijd dat hij gelukkig niet zelf hoefde te betalen omdat een vriend voor hem de portemonnee trok.

Geducht wapen

Vondel heeft nog veel meer bonje gemaakt. Een jaar later al moesten de regenten het ontgelden. In zijn hekeldicht Roskam trok hij fel van leer tegen hun hebzucht en egoïsme. Hij zegt het doopsgezinde milieu waaruit hij kwam vaarwel en wordt aanhanger van het vrijzinnige, liberale gedachtengoed dat steeds meer de overhand krijgt in Amsterdam. De dominees krijgen er stevig van langs, bijvoorbeeld de Zeeuwse predikant Maximiliaan Teelinck, aan wie Vondel twee hekeldichten wijdt. De 'Prins der dichters' kon het intolerante denken en handelen van deze strikte en starre dominees niet verkroppen en spuwde daarover zijn gal. Het gedicht Harpoen is hiervan een raak voorbeeld. Vondel groeide uit tot de spreekbuis van de nieuwe liberale machthebbers in de stad. De nieuwe regering kon dat goed gebruiken; zij trok namelijk met de borst vooruit ten strijde tegen de calvinistische leiders van weleer. Zijn pen werd nu een geducht wapen in dit gevecht.”

Tegen de tijd dat Vondel Gijsbreght van Aemstel publiceerde, stond hij bekend als de belangrijkste spreekbuis van de remonstranten en een felle tegenstander van de calvinistische theologische 'haarkloverij'. Daarom waren calvinistische dominees er als de kippen bij om de Gijsbreght te veroordelen. Het stuk zou te katholiek zijn. De dominees zullen dan ook hun triomf hebben gevierd toen Vondel zich enkele jaren later tot het katholicisme bekeerde.

Vlijmscherp

,,Wat op 's herten grond leit, dat welt me op naar de keel,” zo gaf hij ooit zelf een verklaring voor zijn vlijmscherpe gedichten. In het beroemde gedicht Op het stokje van Oldenbarnevelt krijgt Maurits nog eens de volle laag. Vondel tiert dat Van Oldenbarnevelt is veroordeeld als 'een Seneca, door Nero's haat en ongena'. Ook typerend voor zijn polemische talent is het voorbeeld dat onderzoekers Spies en Smits-Veldt geven: de literaire prijsvraag die hij in 1630 had uitgeschreven onder dichters. De deelnemers dienden antwoord te geven op provocerende vragen over de politiek-religieuze situatie in Nederland van dat moment. De winnaar kreeg als beloning een wijnglas met daarop een afbeelding van prins Frederik Hendrik, de man die er wel in was geslaagd om 's Hertogenbosch te veroveren (prins Maurits was dit tot twee keer toe niet gelukt). Dit leidde tot een storm aan reacties van dichters die de provocaties van Vondel niet konden waarderen. En Vondel zelf? Ach, hij was wel wat gewend. Een onruststoker kan de bal terug verwachten.

Uit de inleiding van Smits-Veldt en Spies. Vondel: Volledige dichtwerken en oorspronkelijk proza. Verzorgd door Albert Verwey. Opnieuw uitgegeven door Mieke B. Smits-Veldt en Marijke Spies. Amsterdam, Becht, 1986

 

 

 

Nieuwsbrief

Meld je nu aan voor de nieuwsbrief en blijf op de hoogte.

aanmelden


Het Toneel Speelt

Social media
adres

Telefoon: 020 620 8804
Meer contactgegevens
Voorstellingen
Pers
Colofon
© 2010 Het Toneel Speelt

Ontwerp en realisatie
Stijlbende & Peppered