Held of vechtersbaas

DEUGDZAME HELD OF ROEKELOZE VECHTERSBAAS

 

Decennialang waren de wetenschappers het met elkaar eens. Gijsbreght is een deugdzame held, die handelde uit religieuze overtuiging. Maar die overeenstemming is niet meer. In het huidige onderzoek naar Vondels toneelstuk boksen wetenschappers tegen elkaar op. De één vindt Gijsbreght inderdaad nog een held, de ander vindt hem maar een roekeloze vechtjas die lijdt aan hoogmoedswaanzin.  

Gysbreght van Aemstel, vijfde bedrijf. Amsterdam lijkt reddeloos verloren. De vijand heeft de Nieuwe Kerk in brand gestoken, heeft de Dam veroverd en heeft inmiddels ook beslag gelegd op het Stadhuis. Van Vooren eist in naam van zijn aanvoerder Egmond oog in oog met Gijsbreght de overgave. Het slot van de Van Aemstels is de enige plek waar de Amsterdammers zich nog kunnen verschuilen. Het lijkt een kwestie van tijd voordat ook dat ten prooi valt aan de vijand.

 ,,Mijn heer, uw ongeluck is ons van harte leet.
Wy staen voor deze graft tot storremen gereet. 
't Waer tijt en meer dan tijt, dat gy u kort beraede,
En gaeft het huis voort op, met hope van genade (…),”

Aldus spreekt Van Vooren Gijsbreght toe. Maar Gijsbreght wil niet van opgeven weten: ,,Dat magh men dan bezien. Wy zullen 'er om vechten.” Hij kiest voor zijn stad in plaats van voor zijn familie. Zijn vrouw Badeloch en hun kinderen wil hij na een heftige en emotionele discussie per schip wegsturen. 

Doldriest en niet deugdzaam

Het is deze passage in het toneelstuk die een aantal moderne onderzoekers ervan overtuigt dat Gijsbreght een doldrieste vechtersbaas is en niet de deugdzame held die wetenschappers ooit in hem zagen. Vooral in de kritieken van een zekere Langvik-Johannessen kwam het hoofdpersonage er bekaaid vanaf. Hij noemde Gijsbreght 'rücksichtslos hoogmoedig', omdat hij onschuldige mensen de dood injaagt. 
Ook Van Stipriaan ziet Gijsbreght totaal niet als een deugdzame held. Sterker nog, hij stelt dat de 'veronderstelde heroïek en deugdzaamheid van Gijsbreght vele interpreten parten heeft gespeeld.' Van Stipriaan laat geen spaan heel van dat beeld van Vondels hoofdpersonage: ,,Gijsbreght een held? Toch eerder een melancholicus die het zicht op zijn eigen situatie geheel is verloren. Gijsbreght wijs? Niet zo wijs of hij begaat een aantal cruciale beoordelingsfouten. Gijsbreght moedig? Moedig zeker, maar ook behoorlijk roekeloos en hóógmoedig.” 

Krijgmanseer

Anderen zijn gematigder in hun oordeel en bewandelen de gulden middenweg. Volgens Prandoni bijvoorbeeld gaan zij die Gijsbreght afschilderen als vechtersbaas of in razernij vervallende melancholicus voorbij aan diens krijgmanseer; alle overige uitwegen zouden wat dat betreft tekortschieten en daarom vecht Gijsbreght door. Maar helemaal vrij van schuld pleit Prandoni hem ook niet. Hij wijst erop dat het de engel is die Gijsbreght in de laatste scène tot de orde roept.  

Uitverkorene van God

En dan heb je ook nog Konst en Maljaars, die in hun artikelen op eerherstel van Gijsbreght zinnen. Maljaars zet hem neer als een strijder van het Goede ('een uitverkorene van God) tegen het Kwade (de vijand, afkomstig uit de hel). En Van Vooren, die Gijsbreght probeert over te halen zijn strijdbijl erbij neer te gooien, is een gewiekst lid van de kwade partij. ,,Ten diepste is het de ‘hel’ die Gijsbrecht met schijnbaar redelijke argumenten probeert over te halen de strijd op te geven,” aldus Maljaars. Dat Gijsbreght daar niet aan toegeeft, is daarom te prijzen én te begrijpen. Hij toont zich een soldaat die bereid is om sterven in het harnas. Overgave zou laf zijn geweest. En gezien Maljaars indeling in de strijd van Goed tegen Kwaad, zou zwichten voor de vijand zoveel betekenen als zwichten voor de duivel. Gods zaak zou daarmee verraden worden en een heilige strijd opgegeven. En dus is Gijsbreght volgens deze interpretatie wel degelijk een godvruchtige held.  

Conclusie

Consensus zal waarschijnlijk nooit meer bereikt worden over de rol van Gijsbreght; zijn intrigerende persoonlijkheid lijkt er bijna om te smeken in meerdere interpretaties gevangen te worden. En er hoeft ook geen overeenstemming bereikt te worden. De Gijsbreght is immers op veel manieren te lezen. Er is geen absolute waarheid. En juist dat maakt het stuk bijzonder, of Gijsbreght nu een held was of niet.

 
Lees meer over de interpretatie van A. Maljaars
 
Lees meer over de interpretatie van René van Stipriaan
 
Lees een interview met Marco Prandoni

Nieuwsbrief

Meld je nu aan voor de nieuwsbrief en blijf op de hoogte.

aanmelden


Het Toneel Speelt

Social media
adres

Telefoon: 020 620 8804
Meer contactgegevens
Voorstellingen
Pers
Colofon
© 2010 Het Toneel Speelt

Ontwerp en realisatie
Stijlbende & Peppered